Mezopotamya Tanrılarının Anadolu Yolculuğu | 16 Tanrı

Mezopotamya Tanrılarının Anadolu Yolculuğu konularında bilgi almak için doğru yazıdasınız. Bir önceki yazımızda Mezopotamya Tanrı Tasvirleri‘nden bahsetmiştik.

Asurlu tüccarların Anadolu’ya gelişi ile birlikte, Anadolu mühür ustaları mühürlerde yerel tanrıları, Mezopotamya tanrılarıyla eşitlemeyi tercih etmişlerdir. Bunun için  öncelikle eşdeğer gördükleri Mezopotamya tanrılarının, Mezopotamya özellikleri değiştirilmiş ve sonra mühürlerde tasvirleri yapılmıştır. Bu mühürlerde; yerel tanrılar ile birlikte Assur, İştar, Şamas, Sin, Enlil, EA, Marduk, Amuru ve Adad’ın tasvirleri kullanılmıştır. Tapınma, savaş, av ve efsane sahnelerinin işlendiği mühür yüzeylerinde zengin hayvan figürlerine yer verilmiştir.

Bu figürler sahnede tasviri görülen tanrının etki alanını temsil etmektedir. Tanrılar Alayı, Sunum / Tapma  Sahneleri  ve Geçit Törenleri tasvirlerinden oluşan mühürlerde tanrıların giyim tarzları ve tapanların kıyafetleri detaylı biçimde tasvir edilmiştir. Pliseli şilte örtülü arkalıksız taburelerde otururken tasvir edilen tanrılar kat kat pliseli elbiseler giymiştir. Uzun elbiseler giymiş olan tapanların tıpkı tanrılar gibi takke veya çift boynuzlu şapka taktığı ve başlarının açık olmadığı görülmüştür.

Mezopotamya Tanrılarının Anadolu Yolculuğu

Güneş Tanrısı / Şamas

Akkad Dönemi mühürlerinde  önemli bir yeri olan, bir elinde testere, halka, asa tutan, omuzlarından ışınlar çıkan ve dağ zirvesine basar gibi tasvir edilen tanrının Anadolu mühürlerinde alametlerinin azaldığı görülmektedir. Anadolu mühürlerinde Şamas’ın tasvir edilmiş üç tipi olduğu görülmüştür. Birinci tipte  kurslu ve boynuzlu bir külah giyen, sakallı olan tanrı ayağını dağa basacak gibi kaldırmış, aslan üstündeki Savaş Tanrısının huzurunda gösterilmiştir. İkinci tipte yine tepesi kurslu ve boynuzlu bir külah giymiş şekilde baş tanrının huzurundadır. Üçüncü tipte EA’ya doğru ilerleyen Şamas’ın külahından, ellerinden, belinden ve eteğinden çıkan alevler, yukarı doğru yükselmektedir.

Adad

 Kültepe mühürlerinde Adad, Tanrılar Alayında veya tanrı grupları arasında betimlenmiştir. Mühürlerde Adad; kanatlı yada kanatsız, yelpaze kuyruğu daima yukarı kalkan aslanın buruna takılı yuları tutarken tasvir edilmiştir. Tanrı boynuzlu külah ile bacağının birini açıkta bırakan bir elbise giymekte ve sol elinde iki kollu,  dört alevli yıldırımı taşımaktadır. Mühürlerin bazısında bu yıldırımın ortasında bir yıldız bulunurken, bazısında ise tanrı bir elinde mızrak veya gürz tutmaktadır Yıldırım ve boğa ile tanınan Adad, bazen boğanın sırtında bazen de yatmış olan boğanın sırtına bir ayağını koymuş şekilde tasvir edilmiştir.

EA

Anadolu grubu mühürlerinde oldukça sık tasvir edilen tanrı Ea’nın, bazı mühürlerde tüm alametleriyle, bazılarında ise yalnızca birkaç sembolüyle betimlendiği görülmektedir. Çift boynuzlu bir külah ve uzun, pliseli bir elbise giyen tanrı, şilteli bir taburede oturur halde resmedilmekte ve ayaklarının dibinde genellikle bir keçi balığı bulunmaktadır. Sularla ilişkili bir tanrı olan Ea, bazı örneklerde suları taşan bir vazo tutarken gösterilir; bu sahnelerde suların omuz hizasına kadar yükseldiği görülür. Bazı betimlemelerde sular başından aşağı akmakta, bazılarında ise taşan sular içinde balıklar yer almaktadır.

Susuz tasvir edilen örneklerde ise balığın sembolik bir unsur olarak kullanıldığı, kimi sahnelerde keçi balığı yerine bir ya da iki balığın altına bastığı dikkat çekmektedir. Genellikle keçi balığıyla tasvir edilen EA, yerel tarzda balık ile ilişkilendirilmiş olup akan vazo tutarken veya Usmu ile tasvir edilmiştir. Akad Dönemi tasvirlerinde sakallı olan EA’nın Şamas, Adad ve İştar’ın aksine şapka takmadığı görülmektedir. EA’nın yuvarlak boynuzsuz şapkayla göründüğü mühür ise  tahtta oturan tüm tanrıların şapka taktığı , Kültepe II. tabakada ele geçen Eski Asur tarzı ile işlenmiş mühürlerde görülür.

Usmu

Anadolu mühürlerinde yeni alametleriyle önemli bir duruma gelmiş olan iki yüzlü tanrı Usmu, genelde tapan kişiyi EA’ya haber verirken tasvir edilmiştir. Kendisine tapınılmayan Usmu tanrılar alayında veya tanrılar arasında kendine yer bulmuştur. Uzun pliseli elbise giyen ve sakallı olan Usmu, ellerini göğsünde kavuşturmaktadır ve ellerinden sular çıkmaktadır.Takke ve külah giyen Usmu’nun tasvirlerinde sular yere dökülürken balıklar da aşağı düşmektedir. Bu tasvirlerden dolayı Usmu’nun EA’yı temsil ettiği düşünülmektedir. Geçit törenlerindeki tasvirlerinde kılıç ve topuz gibi silahlarının olduğu ve bir yaban domuzu üzerinde durduğu görülen Usmu, omuzları açıkta kalan, önden yırtmaçlı, V yakalı kolsuz bir elbise giymekte ve sivri boynuzlu bir şapka takmaktadır.

Gılgamış

Gılgamış, Kültepe mühürlerinde daha çok ellerinden sular akarken, tanrı EA ile tasvir edilmiştir. Mezopotamya mühürlerindeki gibi hayvanlarla mücadele gibi sahneler bu dönem mühürlerinde görünmemektedir.

Marduk

Diğer tanrıların yanında tasvirine az rastlanan Babil baş tanrısının, Kültepe mühürlerinde bir örneği tam olarak tanımlanmıştır. Bu mühürde takkeli ve sakallı bir tanrı tahtta oturmaktadır ve tanrının kutsal hayvanı olan ejdere basmaktadır. Sağ elinde kadeh tutan, önünde iksir kabı bulunan, yanında balık, omuzunda balta ve önünde ejder bulunan tanrının Marduk olduğu düşünülmektedir.

Koruyucu Tanrı

Mezopotamya mühürlerinde görülen şefahatçi tanrıça tipi, Anadolu mühürlerinde yerini boynuzlu-boynuzsuz, bir takke-külah ve uzun pliseli bir elbise giymiş olan sakallı Koruyucu Tanrı tipine bırakmıştır. Bu tanrı tipi çeşitli tanrıların huzurunda, tanrılar alayında ve tapanı takdim etmek için korurken tasvir edilmiştir. Bu tanrının en belirgin özelliği ise küçük vazo ve iksir kabını tutması olmuştur. Acemhöyük’te ele geçen mühür üzerinde Kırların Koruyucu Tanrısı geyik üzerinde ayakta durmakta ve sağ elinde kartal, sol elinde asa tutmaktadır.

Silindir mühürlerde sıkça görülen Kırların Koruyucu Tanrısının Acemhöyük’te ele geçen damga mühürler üzerinde de tasvir edildiği görülmüştür. Kırların Koruyucu Tanrısı bu mühürde geyik, tavşan ve kuş alametlerinin yanında burada yeni bir alameti olarak eğri silahı gösterilmiştir.

Yerli Tanrı Tasvirleri

Boğalı Tanrılar

Mühürlerde tasvirlenen bu tanrılara Hava Tanrıları denmektedir.

Dağlara Basan Hava Tanrısı

Bu tanrının  bir ayağı ikili dağ zirvesine diğer ayağı boğanın sağrısına basarken elleriyle boğanın yularını ve dağdan çıkan bir bitkiyi tutmaktadır. Tanrının başı hizasında yağmur, bulut arkasında ise dağ-orman betimleri yer almaktadır. Bereketle ilişkilendirilen tanrının önünde boğasının üstünde elleriyle ince tül elbisesini kaldırmış şekilde İnara tasvir edilmiştir.

Boğa Adamların Üstündeki Boğanın Yularını Tutan Tanrı

Tanrı EA ve Sulu Gılgamış’ın yanında görünen bu tanrı, tepesinde hilali kurs bulunan bir mızrağı tutan iki boğa adamın üstünde görünmektedir. Sağ eliyle boğanın yularını, sol eliyle bir bitki tutmakta olan tanrının topuklarına kadar inen uzun örgülü saçları vardır. Mühürle de görülen diğer tanrılar Anadolu tanrısı olmadığından bu tanrı Anadolulu tanrı olarak görülmemektedir.

Boğa Üstünde Duran Tanrı

Boğa üstünde ayakta duran tanrı bir elinde kadeh, bir elinde boğanın yularını tutmaktadır. Önünde genelde bir sunak ve bazen başında yada başı hizasında hilali kurs yer almaktadır. Bu özelliğinden dolayı güneş tanrısı olduğu düşünülmektedir.

Boğa Üstünde Duran Silahlı Tanrı

Yine bir ayağı boğanın başına bir ayağı sağrısına basan tanrı burada kısa etekli ve serpuşlu olarak betimlenmiştir. Sağ elinde bumerang-gürz benzeri bir silah tutan tanrının sol eli hem boğanın yularını hemde bir baltayı tutmaktadır.

Boğa Üstünde Ayakta Duran Tanrı

Boğanın üzerinde duran tanrı sağ elinde balta sol elinde boğanın yularını tutmaktadır. Boğanın sağrısı üzerinde bulunan ve oklu koni ya da dağ-orman olduğu düşünülen ve EA’nın kutsal hayvanı olan keçi balığının üzerinde de görülen bir şekil bulunmaktadır. Aynı zamanda başının hizasında görülen yağmur-bulut benzeri bir sembolden dolayı suyla ilişkilendirilen  tanrının bir bereket tanrısı olduğu düşünülmektedir.

Savaş Tanrıları

Mühürlerde, Savaş Tanrısı değişik sahnelerde tasvir edilmiş ve bundan dolayı değişik tipleri tanımlanmıştır. Bu sahnelerden Savaş Tanrısının; Savaş sahnesinde, Aslan üzerinde, Aslan üzerinde otururken, Aslan-antilop üzerinde tahtta otururken, Oturken ve Savaş Tanrısı Şulinkatte olarak betimlenmiş tiplerini görmekteyiz.

Av Tanrısı

Kültepe baskılarında karşımıza çıkan Av Tanrısı, geyik üzerinde durmakta ve işaretleri olan bir elinde yay, diğer elinde bir antilop ve kartalı tutmaktadır. Bazı örneklerde antilop yerine tavşan kullanıldığı görülen tanrı Kırların Koruyucu Tanrısına benzetilmektedir. Kültepe’de ele geçen hem damga hem de silindir mühürlerden geyikli bir tanrı tipinin rağbet gördüğü anlaşılmıştır. Geyik üzerindeki tanrı tasvirleri ilk olarak Asur Koloni Dönemi’nde görülmeye başlamış ve Hitit Dönemi’nde devam etmiştir. Geyiğin üzerinde duran bir tanrının olmadığı mühürler Eski Hitit Dönemine tarihlendirilmiş olup Hitit metinlerinde geçen Koruyucu Tanrılar Orta Hitit Döneminde yaygın olarak görülmüş, Hitit İmparatorluk Döneminde ise Luvilerin etkisiyle Geyik Tanrısı kültü önem kazanmıştır.

Arabalı Tanrılar / Tanrı Pirva

Mühürlerde iki veya dört koşullu, at veya eşşek  tarafından  çekilen bir  arabada görülen tanrı Pirva ayakta veya otururken tasvir edilmiştir. Anadolu mühürlerinde ki arabalı tanrılar genelde uzun elbise giymekte ve yuvarlak boynuzsuz şapka takmaktadırlar. Tanrı Adad’ın araba üzerinde göründüğü sahnede tanrı arabayı bir insanın üzerinden geçirirken tasvir edilmiştir.

Tüm görseller Google Gemininin Yapay Zekasının Banana Pro modeline yaptırılmıştır.

Kaynakça

Collins, B. (2010). The Master of Animals in Old World Iconography. Archaeolingua Alapítvány, H-1250 Budapest, Úri u. 49, ss. 59–79.

Demirel, S. (2023). Interpretation on Some Possible Depictions of the Hittite Tutelary Deity of the Countryside. Tarih İncelemeleri Dergisi, XXXVIII(1), 61–80.

Grace, D., & White, S. (1993). The Religious Iconography of Cappadocian Glyptic in the Assyrian Colony Period and Its Significance in the Hittite New Kingdom (Doktora tezi). Department of Near Eastern Languages and Civilizations.

Özgüç, N. (1950). Kültepe’de 1950 Yılında TTK Adına Yapılan Kazıda Bulunan Mühür ve Mühür Baskıları Hakkında Ön Rapor.

Özgüç, N. (1977). Acemhöyük Saraylarında Bulunmuş Olan Mühür Baskıları. Belleten, 41(162), 357–382.

Özgüç, N. (2006). Kültepe–Kaniş / Neşa Yerli Peruwa ve Assur-imitti’nin Oğlu Assur’lu Tüccar Uşur-sa-Istar’ın Arşivlerine Ait Kil Zarfların Mühür Baskıları. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Tarih Kurumu Yayınları (V. Dizin, Sayı 50).

Özgüç, N. (2015). Acemhöyük – Burushaddum I: Silindir Mühürler ve Mühür Baskılı Bullalar (2. bs.). Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Tarih Kurumu Yayınları (V. Dizin, Sayı 7).

Özgüç, N. (2020). Kültepe Mühür Baskılarında Anadolu Grubu (2. bs.). Türk Tarih Kurumu Yayınları (V. Dizin, Sayı 22). Ankara.

Özkan, S. (2022). Eski Anadolu Mühür Sanatı. Akademisyen Kitabevi.

Tosun, M. (1954). Boğazköy’de Bulunmuş Bir Eski Babil Mührü. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 12(3–4), 217–225.

mezopotamya tanrıları mezopotamya tanrıları mezopotamya tanrıları mezopotamya tanrıları

mezopotamya tanrıları mezopotamya tanrıları mezopotamya tanrıları mezopotamya tanrıları