Nuray Çağlayan Başaran Bu içerikte Mezopotamya Tanrıları hakkında bilgi sahibi olacak ve Mezopotamya Panteonu‘na dair bilgi edineceksiniz.
Mezopotamya Panteonu
Mezopotamya toplumlarına göre bu alemde insanlara benzeyen fakat insanüstü güçlere sahip tanrılar bulunuyor ve bunlar evreni yönetiyordu. Bu tanrıların en eskileri ve kalabalık olanları Sümerliler tarafından düşünülmüş ve böylelikle Mezopotamya Panteonu oluşmuştur. Mezopotaya Panteonunu oluşturan tanrılar hakkında Enuma Eliş miti önemli bilgiler vermektedir. Enuma Eliş’ten tanrıların biraya gelerek müzakereler ettiklerini, şölenler düzenlediklerini, her türlü duygularını net bir şekilde ifade ettiklerini öğrenmekteyiz. Mezopotamya inanç sisteminde evrenin üç tanrı arasında paylaştırılmış olduğuna ve panteonun en güçlü tanrısı olarak kabul edilen tanrı An /Anu’nun gökyüzünü, Tanrı Enlil’in yeryüzünü ve Tanrı EA/Enki’nin suları sahiplendiğine inanılmıştır. Sümer panteonunda hava, su ve yeri kontrol eden tanrıların yaratıcı tanrılar olduğu ve bu tanrılar tarafından tüm kozmik oluşumların yaratıldığı düşüncesi hakim olmuştur.
Zaman içinde Mezopotamya’da başka toplumların kültürel varlığı görülmeye başlamıştır. Bununla birlikte bu başka kültürler birbirini yok etmeden birbirlerine yenilikler katarak gelişmişlerdir. Bundan dolayı Sümer isimli tanrıların çoğunluğu MÖ 2.binyılın ortalarından sonra sadece isim olarak değişmiş ve varlıklarını korumuşlardır. Asur ticaret kolonileri çağı mühürlerinde bulunan tanrıların yerli tanrılar ve Mezopotamya Tanrılarının bir karışımından oluştuğu kanıtlarla doğrulanmıştır. Yerel Anadolu mühür sanatında görülen ve Mezopotamya geleneklerine göre çizilen EA, Marduk ve Adad gibi tanrıların Mezopotamya Tanrılarını mı temsil ettiğini ya da belirli özellikleri ödünç alınarak yerel bir tanrıyı göstermek için mi kullanıldığını anlamak için öncelikle Mezopotamya Panteonunu bilmek gerekmektedir.
Mezopotamya Tanrıları
Mezopotamya Panteonunda yazgıları belirleyen tanrılar olarak Anu, Enlil, Enki, Nanna ve Amas, yardımcı tanrılar olarak ise Ningirsu, Nergal, Adad, Dumuzi ve Gılgamış yer almıştır. Dumuzi ve Gılgamış ise öldükten sonra tanrılaşmışlardır. Ayrıca Mezopotamya’da Asur Devleti’nin güçlü olduğu dönem tanrı Tanrı Assur, Babil Devleti’nin güçlü olduğu dönemde tanrı Marduk baş tanrı olarak önem kazanmışlardır.
Aşağıda Mezopotamya Tanrılarının kısa bir listesi ve daha sonra ise açıklamaları ile göreceksiniz;
- Anu
- Enlil
- Enki/Ea
- Utu/Şamas
- Nanna
- İşkur
- Ningirsu
- Nergal
- Dumuzi
- Gılgamış
- Marduk
- Assur
Tanrı Anu
Mezopotamya panteonunda göğün en üst katında yer alıyordu. Yaratılışta ilk hareketi sağlayan gök tanrısı olan ANU’nun kişiliği ve karakteri tam olarak bilinmemektedir. Sümer inancında gökyüzü yeryüzünden ayrıldığında evreni bizim bildiğimiz halinde yaratmıştır.
Tam olarak karakteri bilinmediğinden kendine has özellikleri ve ikonografisi bu yüzden yeterince tanımlanamamıştır. Başında gücünün göstergesi boynuzlu taç takan Anu, erken dönemlerde gök, atmosfer, fırtına tanrısı olarak bilinse de zaman içinde önemi azalarak kaybolmuştur.
Tanrı Enlil
Panteonun önemli tanrılarından biri olan Enlil, yeryüzünün, dağların ve başka toprakların tanrısı olarak bilinmektedir. Fırtına, iklimler ve atmosferik olayların gerçekleşmesini sağlayan tanrı yetkisini doğrudan babası Anu’dan almaktadır. Nippur kentinin tanrısı iken bulunduğu coğrafyanın evrensel tanrısı haline gelmiştir.
Tanrı Enki/Ea
Sümerlerde Enki, Akkadlarda EA olarak bilinir. Sümer panteonunda kurnazlığı ve zekası ile tanınan tanrı aslında en umutsuz anda sığınılacak yer olarak görülmüş, kurtarıcı tanrı olarakta bilinmektedir. İkonografyası incelendiğinde omuzlarının birinden Fırat, diğerinden Dicle nehirlerinin tasvir edilen tanrı bu haliyle aslında yaşam kaynağı olan suyun hakimi olarak kabul edilir. Dünyaya bereket, mutluluk, zeka dağıtan tanrı, aynı zamanda tanrılarında hatalarını düzeltir ve onlara tavsiyeler verirdi.
Uzun sakallı ve başında boynuzlu bir balık ve uzun, kıvrımlı bir cübbe ile tasvir edilen EA/Enki’nin kollarından yeryüzüne sular akarken yada bazen bu su akıntıları boyunca balıklar yüzerken tasvir edilmiştir. Akkad Dönemi mühürlerinde tanrı her zaman su dalgalarıyla ve omuzlarından çıkan yada elinde tuttuğu bir kapta oluşan balıklarla tasvir edilmiştir. Mühürlerde görülen balıkların sonraki dönemlerde yerini dağ keçisi balığının aldığı görülmüştür.
Tanrı Utu/Şamas
Şamas, Mezopotamya Bölgesinde önemli bir role sahiptir. Gökyüzünde ki yolculuğundan dolayı her şeyi görebilme imkanına sahip olduğundan aynı zamanda hak ve adaleti koruduğu ve sağladığına inanılmıştır. Hammurabi Kanunları’nın kral tarafından konmasını ve uygulanmasını sağlamıştır. Şamas’ın her sabah dağdan çıktığı, gün batımında da yeraltına indiğine inanılmıştır.
Tanrı Nanna
Sümerlerin ay tanrısı Sin olarak bilinen Nanna Mezopotamya göçebe halklarının yaşam biçimine bağlı gelişimi, özellikle Ur kentinin bölgeye olan hakimiyetinin artmasıyla ay kültü olarak önemi artmış ve yaygın bir tanrı olmuştur. Evrelerinde gözlemlenen düzen doğa olaylarıyla ilişkilendirilmiş ve aydınlatıcı aynı zamanda koruyucu ilahi bir güç olarak erken dönemlerde kabul görmüştür.
Tanrı İşkur
Sümerlerde İşkur, Akkadlarda Adad olarak bilinmektedir. Yağmur ve fırtınadan sorumlu olan tanrı, karakterinin katılığından dolayı Şamas gibi kahinlik ve kararlar tanrısı olarakta tanınmaktadır. Yeryüzüne hayat veren yağmurun Enki tarafından emanet olarak İşkur’a bırakıldığına inanılmıştır. Adad, genellikle başlıca yerel tanrıya veya bir atlı arabalı tanrıya yaklaşır. Bazen araya giren bir tanrı ile birlikte gelir, ancak diğer zamanlarda tapınanları bir tahtta oturan tanrının önüne getirirken araya giren tanrının yerini alır. Fırtına tanrısı olan Adad, elinde yıldırım demeti ile bir boğanın üstünde tasvir edilmiştir.
Tanrı Ningirsu
Lagaş kentinin koruyucu tanrısıdır. İlkbahar güneşini sembolize ettiğine inanılan tanrının aynı zamanda suyu yerden ve gökten ayırarak yeryüzüne şeklini verdiğine de inanılmıştır. Savaş tanrısı olarak tapınım gören tanrının, Lagaş kralına ünlü kanunlarını yazdırttığına inanılmıştır. Ningirsu aynı zamanda tarım ve bitki örtüsünün verimliliği ile sulama için oldukça önemli olan kanallarlada ilişkilendirilmiştir. Lagaş kentinin savaş tanrısı olan Ningirsu geniş kanatlı aslan başlı bir kartal olarak betimlenmiştir.
Tanrı Nergal
Uzun önü açık bir cübbe giyen Nergal, genelde bir bacağı çıplak ve ayağı bir desteğin üzerinde yerleştirilmiş veya bir adamı ezerken tasvir edilmiştir. Nergal sembolü olan kılıç ya da tek-çift aslan başlı bir asa ile betimlenmiştir. Sümerlerde orman yangınlarından, ateşten, veba ve bulaşıcı hastalıklardan sorumlu tanrı olduğuna inanılmış ve insanlara ölüm getiren kötülüklerin kişiselleştirilmiş hali olarak görülmüştür. Savaş, ölüm ve yeraltı tanrısı olarak ta tanınmış olan Nergal, başlangıçta diğer tanrılarla birlikte cennette yaşarken, ölüm getiren güçlerinden dolayı öbür dünyanın baş tanrısı durumuna gelmiştir.
Tanrı Dumuzi
Sümerlerde Dumuzi, Babilde Tammuz olarak bilinen tanrı bitkilerin, toprağın, bereket ve çiftlik hayvanlarının tanrısı olarak kabul edilmiştir. Çoban tanrı olarak panteonda yer alan Dumuzi’ye Samiler tarafından sonradan tanrısal sıfatların yüklenildiği öngörülmektedir. Bir çoban tanrısı olarak tasvir edilen Dumuzi, yeraltına inen İnanna’nın yeryüzüne çıkması için gönüllü olarak onun yerine geçmiş ve böylece ölerek yeraltı tanrısı olarak tanrısallaşmıştır. Tanrılaşmış bir kral olan Dumuzi’nin ismine kral listelerinde rastlanılmaktadır.
Tanrı Gılgamış
Gılgamış, sıkıntıya düştüğü her durumda yardımına koşan tanrı Enki’nin desteğini almıştır. Nitekim dostu Enkidu’nun yeraltında esir kalması üzerine Enki’nin müdahalesiyle, Şamaş aracılığıyla Enkidu yeraltından çıkarılmıştır. Dehası ve başarıları sayesinde ölümünden sonra yer altı dünyasında tanrılık unvanı alan Gılgamış, bundan dolayı ölüler dünyasında; ölüler mahkemesinin başyargıcı olarak önemli bir konuma gelmiştir. Mezopotamya mühürlerindeki sık sık hayvanlarla ve karışık varlıklarla mücadeleler eden Gılgamış’ın, Anadolu mühürlerinde Sulu Çıplak Kahraman tipi daha çok sevilmiş ve mühürlerde başta EA olmak üzere, Hava Tanrısı ve Savaş Tanrısı ile betimlenmiştir.
Tanrı Marduk
Babil mühürlerinde küçük kanatsız bir ejderha olan Marduk, Mezopotamya’da Babil Döneminde yeni bir tanrı olarak ortaya çıkar. Babil’in efendisi olan Marduk bütün eski tanrıları yenerek Babil’in en yetkili tek tanrısı olur. Suların getirdiği bereketi temsil eden Marduk ilk zamanlar tarım tanrısı olup sonradan tanrılar tarafından verilen her biri ayrı nitelikte olan rütbeler sayesinde tam bir tanrı olmuştur. Sürekli kötülerle savaşan tanrı genelde kılıçla bir ejderi yere yıkarken tasvir edilmiştir.
Tanrı Assur
Mezopotamya’da Asur Dönemi ortaya çıkan tanrı, aslında Marduk’tan çok farklı değildir. Asur’un Babil’i işgal etmesiyle bölgenin en gözde tanrısı olur. Pek çok silindir mühür üzerinde Asur’u sembolize eden hayat ağacının önünde tasvir edilmiştir. Asur ikonografisinde onun aynı zamanda savaş ve fırtına tanrısı olduğunun delili olarak kanatlı bir güneş kursu içinde, elinde yay tutarken tasvir edilmiş olduğu bilinmektedir.
Mitoloji kategorimize göz atmak için tıklayınız.
Kaynakça
Altuncu, A. (2014). Sümerlerde tanrı anlayışı ve tanrılar panteonu. Sosyal Bilimler Dergisi, 4(7), 119–142.
Alomia, K. M. (1987). Lesser Gods of the Ancient Near East and Some Comparisons with Heavenly Beings of the Old Testament (Doctoral dissertation).
Aygün, V. (2017). Eskiçağ Mezopotamyası’nda tanrı algısı. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 79–93.
Black, J., & Green, A. (1992). Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary (T. Rickards, Illus.). The British Museum Press.
Braun-Holzinger, E. A. (2013). Frühe Götterdarstellungen in Mesopotamien. Fribourg / Göttingen: Academic Press / Vandenhoeck & Ruprecht.
Demirci, K. (2013). Eski Mezopotamya dinlerine giriş: Tanrılar, ritüel, tapınak (1. baskı). Ayışığı Kitapları.
Eisen, G. A. (1940). Ancient Oriental Cylinder and Other Seals, with a Description of the Collection of Mrs. William H. Moore. Chicago.
Etgü, Y. T., & Pekşen, O. (2023). Sümerlilerde din anlayışı ve tanrı algısı. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 22(22), 511–525.
Grace, D., & White, S. (1993). The Religious Iconography of Cappadocian Glyptic in the Assyrian Colony Period and Its Significance in the Hittite New Kingdom (Doctoral dissertation).
Mutlu, B. (1965). Efsanelerin izinde Yakın Doğudan Kuzey Avrupa’ya. Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Yayınları.
Özgüç, N. (2020). Kültepe Mühür Baskılarında Anadolu Grubu. Türk Tarih Kurumu Yayınları, Sayı 22 (2. baskı).
Sedlacek, T. (2015). The rising of the sun-god as a mythological motif: Old Akkadian seals in relation to the Gilgamesh Epic. Asian and African Studies, 24(2).
Yıldırım, E. (2017). Türklerdeki evren anlayışının Mezopotamya mitolojik anlatımlarıyla mukayesesi. Bilig, 81, 52–72.
Yazar Nuray Çağlayan Başaran’ın Academia üzerindeki makalelerini okumak için tıklayınız.
