Kirke Labranda Antik Kenti, Milas, Muğla’ya 14 km uzaklıkta bulunur ve çift baltalı Tanrı Zeus için bir tapınım merkezidir.
İÇİNDEKİLER
KARYA MEDENİYETİNE GÖZ ATIŞ
Yazıları bugün bile tam olarak çözülememiş Anadolu’nun eski medeniyetlerinden biridir Karyalılar. Bugün Bodrum’un olduğu bölgede Büyük Menderes Nehri ile Dalaman Çayı arasında yaşamışlardır. MÖ 2. binyılın sonlarından itibaren varlık gösteren Karyalılar, denizcilik, ticaret ve savaş alanındaki başarılarıyla Antik Çağ’ın dikkat çekici halklarından biri olmuşlardır. Mylasa olarak bilinen günümüz Milas kenti ise Karya’nın bölgesek merkezi olmuştur.
Homeros ünlü destanı İlyada’da onları “Barbar dil konuşan Karyalılar” olarak anar. Karyalılar, Troyalıların yanında savaşa katılmıştır. Bugün ise dillerinin Hint-Avrupa dili olduğu bilinmektedir ve Anadolu dilleri grubuna aittir.
Yunan yazarlar bazen Karyalıları daha iyi ücret karşılığında taraf değiştirmeye hazır, kiralık fırsatçı askerler olarak tasvir ediyorlardı. Mısır firavununu hizmet eden Karyalılar, Pers Kralı Mısır’ı işgal ettiğinde Perslerin tarafına geçmiştir. Böylece sadakatsiz paralı askerler olarak ünlendirler.
Askeri bazı buluşları onlara borçlu olmamıza şaşırmamak gerekir. Tarihin babası olarak bilinen Herodot Halikarnaslı yani Karyalıdır. Ünlü eseri Tarih kitabında Karyalılara ait üç askeri icattan şöyle bahseder:
“Yunanlıların kullandığı şu üç şeyi Karyalılar’dan öğrendik: kalkan kayışı (porpax), kalkan kulpu, miğfer üzerine sorguç (tüy/tepelik).”
Bu son icat nedeniyle Persler Karyalılara “horoz” adını verdiler.
Ayrıca BodrumLife’ın yayınladığı Kim bu öncü ve savaşçı Karyalılar? yazısına göz atabilirsiniz.
Bütün bu askeri başarılarını göz önüne aldığımızda tarihin en ünlü kadın donanma komutanının Karyalı olmasına şaşırmamak gerekir. Artemisia I (MÖ 5. yüzyıl başı), Pers Kralı Xerxes’in hizmetinde donanma komutanı olarak görev yapmıştır. Özellikle MÖ 480’deki Salamis Deniz Savaşı’nda cesareti ve stratejik zekâsıyla ün kazanmıştır.
Özellikle MÖ 4. yüzyılda Pers hâkimiyetinde yarı bağımsız bir yönetim kuran Hekatomnid Hanedanı, Karya’nın altın çağını başlatmıştır. Hekatomnos, Pers İmparatorluğu’na bağlı bir vali olmasına rağmen, yerel halkın kültürünü korumuş ve Karya’yı yarı bağımsız bir krallık gibi yönetmiştir. Hekatomnos’un ardından tahta geçen Mausolos (MÖ 377-353), Karya’nın en ünlü hükümdarı olarak kabul edilir. Ölümünün ardından adına inşa edilen Mausoleum, dünyanın 7 harikasından biri kabul edilen Halikarnas Mozolesidir. Mausolos’un eşi ve aynı zamanda kız kardeşi olan Kraliçe Artemisia II ise tarihin en güçlü kadın hükümdarlarından biridir. Bu hanedanın son temsilcisi ile başka bir Karyalı kraliçe olan Karyalı Ada‘dır. Büyük İskender’in Anadolu seferi sırasında Halikarnassos’un kapılarını açarak ona destek olmuş, bu sadakati karşılığında İskender tarafından Karya’nın yönetiminde tutulmuştur.
💡 Ayrıca ilginizi çekebilir: Karya Kraliçeleri Kimlerdir? ya da Antik Dünyanın 7 Harikasına Ne Oldu?
ÇİFT BALTALI ZEUS
Labrys, çeşitli antik uygarlıklarda, özellikle Minos, Karya ve Lidya geleneklerinde kültürel, dini ve sembolik öneme sahip olan çift başlı bir baltadır. Labranda’daki tapınımın en dikkat çekici özelliği, burada Zeus’un “Zeus Labraundos” adıyla onurlandırılmasıdır. Benzerlikten de anlaşılacağı üzere bu ünvan “labrys” yani çift başlı baltadan gelir. Olimposlu Zeus’un normalde şimşekle ilişkilendirildiği düşünüldüğünde labrys tutan Zeus aslında benzersiz bir tanımlamadır. Ayrıca çift başlı balta sembolü Halikarnass kentinin birçok sikkesinde yer alır.
Latmos Dağları’nda yer alan bu kutsal alanda dikkat çekici bir kaya yer alır. Tapınak teraslarının hemen üzerinde bulunan bu büyük yarıklı kaya antik dönemde gök tanrısının, yani Zeus’un kutsal mekanı olduğuna inanılan bir yer olduğu öne sürülür. Bazı kaynaklara göre, bu kayanın yıldırım düşmesi sonucunda yarıldığı; halkın bunu “tanrının işareti” olarak yorumladığından bahsedilir. Arkeolojik kazılarda ve yüzey araştırmalarında, kaya üzerinde adak çukurları, oluklar ve kesme izleri tespit edilmiştir.
LABRANDA’DA DÜZENLENEN TÖRENLER: Panegyris
Milas (antik adıyla Mylasa) ile Labranda’yı birbirine bağlayan 8 metre genişliğinde ve 14 km uzunluğunda taş döşeli Kutsal Yol bulunmaktadır. Özellikle Zeus Labraundos onuruna gerçekleştirilen yıllık şenlikler Karya halkının en önemli ritüeli olmuştur. Şenlikler döneminde Karya’nın birçok kentinden gelen insanlar bu kutsal yolu tören alayı ile birlikte yürüyerek Labranda’ya ulaşırlardı.
MÖ 4. yüzyılda Hekatomnidler döneminde Labranda kutsal alanı büyük bir dönüşüm geçirmiştir. Bu dönemde gerçekleştirilen radikal inşaat faaliyetleri, büyük ihtimalle ritüelleri de değiştirdi. Ancak halka büyük baskılar getiren bu inşaat faaliyetleri herkez tarafından desteklenmemiş olacak ki Mausollos’a yönelik bir suikast girişimi, MÖ 355/4’te bu festival sırasında gerçekleşmiştir.
Antik kaynakların söz ettiği Panegyris, Labranda’daki en önemli toplu ibadet ve kutlama etkinliğiydi. Başlangıçta bir günlükken, muhtemelen beş güne çıkarılmış ve tüm Karialıların katılımına açık hale getirilmiştir. Festivallerin bir günden dört-beş güne çıkarılması ile birlikte, kült ritüellere atletik oyunlar eklenmiştir. Kutsal alanın yakının bulunan stadium atletik oyunların varlığını destekler niteliktedir.
Ziyafet alanları, Hekatomnid dönemine ait Labraunda’daki yeni mimari kompleksin merkezi unsurlarından biriydi. Bu alanlar sayesinde aynı anda yaklaşık 150 kişi ya da daha fazlası (muhtemelen kadınlar ve çocuklar da dahil) simposion (dini içerikli ziyafet) düzeninde yemek yiyebiliyordu. Kurban etinin tüketildiği ziyafetler, muhtemelen zaten Labraunda kültünün bir parçasıydı.
LABRANDA KENTİNDE BULUNAN YAPILAR
- Zeus Labraundos Tapınağı ve Kutsal Kaya: Başlangıçta küçük bir arkaik tapınak bulunurken, MÖ 4. yüzyılda Hekatomnidler tarafından yenilenmiş ve anıtsal hâle getirilmiştir. Dorik düzendedir. Tapınağın önü, ritüel törenler için kullanılan geniş bir kutsal avlu ile çevrilidir.
- Su Kaynakları: Hekatomnid döneminde bu kaynakların çevresine “spring house” (kaynak evi) adı verilen taş yapılar inşa edilmiştir. Sular hem günlük kullanım hem de ritüel arınma için kutsal sayılmıştır.
- Andronlar (Ziyafet Salonları): İki büyük andron bulunur: Andron A ve Andron B. Kurban törenlerinden sonra düzenlenen ziyafetlerin ve politik toplantıların yapıldığı anıtsal salonlardır.
- Propylonlar (Anıtsal Giriş Kapıları): Alana giriş iki ana propylon üzerinden sağlanır. Güney Propylon, Milas’tan gelen Kutsal Yolun ulaştığı ana kapıdır. Doğu Propylon ise Alinda ve Alabanda’dan gelenler için açılan giriş kapısıdır.
- Teraslar ve İstinat Duvarları: Kutsal alan, tepenin yamacına kuruludur ve Hekatomnidler döneminde 5 büyük terasa ayrılmıştır: tapınak terası + 4 ek teras. Masif istinat duvarları ile desteklenen teraslar, hem dramatik bir görsellik hem de yapılar arası bağlantıyı sağlamıştır.
- Stoa: Teraslarda çeşitli stoalar (üstü örtülü sütunlu galeriler) bulunur; tören katılımcıları için toplanma ve gölgelenme alanı işlevi görürdü.
