Nuray Çağlayan Başaran Mezopotamya Tanrı Tasvirleri ve Mühürlerde Tanrı Tasvirleri konularında bilgi almak için doğru yazıdasınız. Bir önceki yazımızda Mezopotamya Tanrıları‘ndan bahsetmiştik.
Bu İçerikte Okuyacaklarınız
Mühürlerde Tanrı Tasvirleri
Erken Sümer mühürlerinde hayvan sürülerinin korunması ve mücadele ön plana çıkmış fakat zamanla bu temalar mitolojik bir boyut kazanarak tanrıların mücadelesi gibi konulara dönüşürken, adanmışlık sahneleri ve insan banketleri gibi yeni temalarının da ortaya çıktığı görülmüştür. Tanrı tasvirlerinin ve dini sahnelerin gelişiminin görüldüğü mühürler en erken Sümer Dönemine tarihlendirilmiştir. Mühürlerde Mezopotamya tanrılarının en belirleyici özelliği başlarına taktıkları boynuzlu taç olmuştur. Bu taç, mühürlerde görülen kült sahnelerde tanrıların net bir şekilde insanlardan ayrılmasını sağlamıştır. Erken Sümer Döneminin sonlarına doğru tanrıların tasviri değişmeye başlamış ve kendilerine has karakteristik özellikleri belirlenmiş ve her zaman sahnesi görülmese de bir Mezopotamya Panteonu oluşmuştur.
Akkad Dönemi başlarında mühür yüzeylerinde yaygınlaşan kült sahnelerinde tanrılar kendi özellikleri ve kendilerine eşlik eden hayvanlarıyla tasvir edilmeye başlanmış ve böylece tanrıların kesin isimleri belirlenmiştir. Klasik Eski Babil Dönemi mühürlerinde en fazla tasviri yapılan tanrının, güneş tanrısı Şamaş olduğu görülmüştür. Mezopotamya silindir mühürlerinde bulunan figüratif temalı grubu oluşturan “aracılık sahneleri” tanrı, tanrının önünde duran ibadetçi ve aracılık yapan (tanrı ve kutsal kral-erkek-tanrıça gibi) bir kişiden oluşmaktadır.
Erken Hanedan döneminden itibaren görülmeye başlayan bu sahneler Akkad Döneminde yaygınlaşarak mühürlerde kullanılmıştır. Aracılık sahnelerindeki ibadetçiyi tanrıya yönlendiren üçüncü kişi Sümerce’de Lama olarak bilinirken, Akkadlarda Lamassu olarak tanımlanmıştır. Yeni Sümer yani III.Ur Döneminde krallık statüsünün yeniden değer kazanması bu sahneleri oldukça önemli hale getirmiştir. Eski Babil Döneminde de devam eden bu sahneler zaman içinde değişmiş olsa da mühür yüzeylerindeki ibadet sahneleriyle ilişkilendirilmiştir.
Mezopotamya Tanrı Tasvirleri
Tanrı EA/Enki Tasviri
Tanrı EA’ya ait tanımlanmış ilk mühürde tanrının başında boynuzlu tacı vardır ve ayakları iki balığa basmaktadır. Diğer örnekte EA’nın omuzlarından sular fışkırmakta ve suların içinde balıklar bulunmaktadır. Bir ayağı ile dağa basan EA’nın arkasında Usmu, önünde İştar yer almaktadır. Dağların arasından Şamas yukarı çıkmaktadır yani güneş doğmaktadır. Bir başka mühürde omuzlarından ve vazolardan sular akan, tahttında oturan EA’nın karşısında omuzlarında yılan başı olan bir tanrı hediye vermekte ve birini sunmaktadır.
Tanrı Utu/Şamaş Tasviri
İlk mühürde omuzlarından şualar çıkan Şamas’ın bir kayıkta aslan benzeri bir hayvan ve bir tanrı ile yolculuk yaptığı, devamında ki mühürde ise yolculuğun bittiği görülmektedir. Bir başka mühür örneğinde tahtta oturan Şamas’ın karşısında kendisi gibi omuzlarından şualar çıkan bir tanrı sunum yaparken, Şamas’ın arkasında tanrı EA, oldukça küçük bir şekilde tasvir edilmiştir. Son mühür örneğinde ise Şamas sembolü olan terazi ile görülüyor.
Tanrı İşkur/Adad Tasviri
İlk örnek elinde mızrak, başında boynuzlu tacı bulunan İşkur/Adad’ın ilk tanımlandığı mühürlerden bir tanesidir. Diğer mühür örneğinde araba üstünde görülen İşkur/Adad’ın arabasını ağzından alevler çıkan kanatlı bir hayvan çekmektedir ve hayvanın üzerinde İştar görünmektedir. Son örnekte ise İşkur/Adad boğanın üstündedir ve bir eli ile boğanın yularını diğer eliyle de yıldırım demeti tutmaktadır.
Tanrı Gılgamış Tasviri
Gılgamış ya da Çıplak Kahraman mühürlerde hep bir mücadele ve hayvanlarla dövüşürken tasvir edilmiştir. Birinci ve ikinci mühür örneklerinde Gılgamış ayağa kalkmış iki hayvan arasında görülmektedir.
Tanrı Dumuzi ve Tanrı Nergal Tasviri
Mühür örneğinde Dumuzi yeraltında, Nergal ise ayaklarının altındaki birinin canını alırken tasvir edilmiştir.
Kaynakça
Black, J., & Green, A. (2003). Mezopotamya Mitoloji Sözlüğü: Tanrılar, ifritler, semboller. Aram Yayıncılık.
Bretschneider, J., & Jans, G. (2019). The glyptic of Tell Tweini, Field A: Artefacts, ecofacts and landscape (pp. 149–181).
Collins, B. (2010). The master of animals in Old World iconography. Archaeolingua Alapítvány, 59–79.
Collon, D. (2007). Babylonian seals. In The Babylonian World. Routledge.
Darga, M. (1992). Hitit sanatı. Akbank Kültür ve Sanat Kitapları.
Elhewaily, S. (2017). The intercession scenes in ancient Mesopotamian cylinder seals till the end of the Old Babylonian period. Egyptian Journal of Archaeological and Restoration Studies, 7(2), 133–147.
Erkanal, A. (1993). Anadolu’da bulunan Suriye kökenli mühürler ve mühür baskıları. Türk Tarih Kurumu Yayınları (VI. Dizi, 42).
Holzinger, E. A., & Andrea, E. (2013). Frühe Götterdarstellungen in Mesopotamien. Academic Press / Vandenhoeck & Ruprecht.
Janes, N. (1992). Regional characteristics in the styles and iconography of the seal impressions.
Kelly, M. (1996). Seals in ancient Mesopotamia and seals of God in Revelation. Buccellati — California State University Los Angeles, RTLU I(1), 79–100.
Koçak, G. (2001). Sümer silindir mühürleri. Bilim ve Teknik Dergisi, 86–90.
Öztürk, G. (2019). Post-Akkadian and Ur III features on cylinder seals from Kültepe–Kanesh: An iconographic and stylistic analysis. Adalya.
Yücel, A., & Parlıtı, E. (2023). Ancient cylinder seals from Upper Mesopotamia. Anadolu Araştırmaları – Anatolian Research, 29, 31–50.
Yazar Nuray Çağlayan Başaran’ın Academia üzerindeki makalelerini okumak için tıklayınız.
